Kulminacyjnym momentem obchodów 100-lecia rezerwatu przyrody „Bór na Czerwonem” był dzień 26 września 2025 roku, kiedy to w rezerwacie i w bezpośrednim jego sąsiedztwie odbył się szereg wydarzeń, których zwieńczeniem było otwarcie zmodernizowanej ścieżki edukacyjnej. Związane z Jubileuszem, a podejmowane wspólnie z wieloma instytucjami wspierającymi nasze działania zdarzenia, miały miejsce nie tylko w tym dniu. Złożyły się na nie:

Cały rok - „Lasy dla życia”

„Lasy dla życia” nie są projektem nowym. Realizowane przez Forum Rozwoju Inicjatyw Lokalnych działania mają swój początek w 2015 roku i mają związek z misją, jakiej podjęli się wolontariusze związani z projektem – wychodzenia naprzeciw potrzebom osób niepełnosprawnych, poprzez propagowanie wiedzy o prozdrowotnych właściwościach lasu, organizację zajęć w terenie, promocję miejsc przyjaznych dla nich.

W tym roku patronat honorowy nad działaniami w ramach „Lasów dla życia” objął Dyrektor Regionalny Lasów Państwowych, a głównym (nie jedynym) beneficjentem działań Forum stał się w związku z Jubileuszem rezerwat Bór na Czerwonem. To na nim skupione są cały rok działania w ramach „Lasów dla życia”

Już 29 maja w Młodzieżowym Domu Kultury - Domu Harcerza w Krakowie odbyły się symboliczne urodziny rezerwatu. Nie obyło się bez urodzinowego tortu i śpiewów. Zanim jednak go zjedzono, odwiedzono grób Władysława Szafera (jednego z inicjatorów powołania rezerwatu) i wysłuchano przygotowanego na temat torfowisk wykładu, którego celem było wprowadzenie (zwłaszcza osób z wadą wzroku) do późniejszego wyjazdu na teren torfowiska.

Kolejnymi organizowanymi w ramach projektu wydarzeniami były „urodzinowe” wycieczki do Boru na Czerwonem 2 i 23 czerwca. Skorzystali z nich nauczyciele, wychowawcy i uczniowie Szkoły Podstawowej nr 75 w Krakowie, Zespołu Szkół i Placówek pn. ”Centrum Niewidomych i Słabowidzących” w Krakowie, podopieczni i terapeuci Domu Pomocy Społecznej przy ul. Łanowej 41 w Krakowie, Zespołu Szkół Ogólnokształcących Mistrzostwa Sportowego im. Mikołaja Kopernika w Krakowie oraz Krakowskiego Domu Harcerza. Również w trakcie głównych obchodów 100-lecia, w  dniu 26 września 2025 około 100 osobowa reprezentacja podopiecznych była na terenie Boru na Czerwonem. Części z nich nie można było nie zauważyć, ponieważ brawurowo na scenie wykonali napisaną specjalnie z okazji jubileuszu „Pieśń dla Boru”.

Ostatnim akcentem  „Lasów dla życia” związanym ze stuleciem będzie przygotowywany przez Forum film dokumentalny poświęcony temu wyjątkowemu miejscu realizowany w ramach programu Województwa Małopolskiego „Filmoteka Małopolska. Autorką scenariusza i równocześnie realizatorką filmu jest znana dokumentalistka, równocześnie wolontariuszka Forum Rozwoju Inicjatyw Lokalnych,  pani Gabriela Mruszczak.

3 września 2025 - Powiększenie rezerwatu

Jubileusz 100-lecia rezerwatu stał się jednym z argumentów i inspiracją do kolejnego poszerzenia jego obszaru o tereny borów bagiennych i wilgotnych, położonych na południe od kopuły torfowiska. Wniosek w tej sprawie złożył Nadleśniczy Nadleśnictwa Nowy Targ. Do rezerwatu włączono obszar, który Nadleśnictwo od dziesięcioleci traktowało jako integralną część otuliny rezerwatu,
a który formalnie nią nie był. Na większości tego terenu nie wykonywano nawet cięć sanitarnych. Najważniejsze przyczyny poszerzenia dostrzeżone przez wnioskodawcę, dotyczyły potencjalnego zagrożenia przecięciem naturalnego spływu wód zasilających torfowisko, w przypadku realizacji koncepcji budowy jednego z wariantów wschodniej obwodnicy Nowego Targu i przecięcia inwestycją najważniejszych korytarzy migracji zwierzyny pomiędzy Tatrami, Gorcami, Pieninami i torfowiskami Kotliny Orawsko-Nowotarskiej. Równocześnie z poszerzeniem rezerwatu dokonano również rewizji kształtu jego otuliny. Zarządzenie w sprawie zmiany powierzchni rezerwatu przyrody Bór na Czerwonem podpisał Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w dniu 3 września 2025 roku, zwiększając tym samym jego powierzchnię do 194,59 ha.

Celem ochrony w rezerwacie jest zachowanie ze względów przyrodniczych, naukowych i krajobrazowych dobrze zachowanego torfowiska wysokiego oraz bagiennych i wilgotnych zbiorowisk leśnych występujących w jego otoczeniu, charakterystycznych dla Kotliny Orawsko-Nowotarskiej.

Na obszarze graniczącym z rezerwatem wyznaczona jest otulina, obejmująca obszar o powierzchni 82,08 ha, położony w obrębie ewidencyjnym Nowy Targ, w mieście Nowy Targ, oraz w obrębie ewidencyjnym Szaflary, w gminie Szaflary.

Nadzór nad rezerwatem sprawuje Regionalny Konserwator Przyrody w Krakowie.

25 września 2025 - „Odkrywamy unikalne walory torfowiska Bór na Czerwonem”

Własną obecność w przyrodzie trzeba przeżyć. By być jej bliżej trzeba jej doświadczać zmysłami. Rozumiejąc te potrzeby Fundacja Przyroda i Człowiek w przeddzień głównych obchodów Jubileuszu zorganizowała bezpłatne warsztaty terenowe dla młodzieży szkół średnich z Nowego Targu i okolicy dofinansowane z Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Przyrody. Trwające cztery godziny warsztaty prowadziły osoby, które w swojej pracy mają bezpośredni kontakt z torfowiskiem: leśnicy, geochemicy, hydrolodzy, botanicy, palinolodzy. W trakcie zajęć uczestnicy mogli pod mikroskopem obejrzeć pyłki kopalnych roślin, dowiedzieć się dlaczego podjęto decyzję o usunięciu sosen z kopuły torfowiska, posłuchać opowieści o ukrytych w torfie paleozwierzętach, zbadać parametry wody na torfowisku.

26 września 2025 – Obchody Jubileuszu

• Panel dyskusyjny

Do uczestnictwa w mającej charakter otwarty, zorganizowanej w siedzibie Euroregionu „Tatry” dyskusji nawiązującej treścią do zakończonych w 2024 roku zabiegów ochronnych w Borze na Czerwonem zostali zaproszeni przedstawiciele świata nauki, samorządów z terenu Kotliny Orawsko-Nowotarskiej, leśnicy, przedstawiciele RDOŚ, Starostwa Nowotarskiego. Moderatorem spotkania była dr Bożena Kotońska, przez wiele lat pełniąca funkcję Małopolskiego Konserwatora Przyrody, którą wspierał prof. dr hab. inż. Jerzy Szwagrzyk – kierownik Katedry Bioróżnorodności UR w Krakowie, a także Marceli Ślusarczyk z Fundacji Przyroda i Człowiek odpowiedzialnej za prowadzone w rezerwacie działania w ramach projektu „Karpaty łączą – ochrona torfowisk Orawsko-Nowotarskich” oraz Nadleśniczy Nadleśnictwa Nowy Targ Krzysztof Przybyła. Wprowadzeniem do panelowej dyskusji była prezentacja dwóch, przygotowanych przez Fundację Przyroda i Człowiek filmów nawiązujących do przyrody rezerwatu i przebiegu zakończonych działań ochronnych. Po zakończeniu części kameralnej panelu, jego uczestniczy przenieśli się na teren torfowiska by naocznie przekonać się o wyglądzie kopuły po wykonanych zabiegach i już na miejscu kontynuować dyskusję. Przebieg panelu był transmitowany na żywo. 

Jego przebieg możemy obejrzeć tutaj: 100-lecie Boru na Czerwonem - panel ekspercki

• Otwarcie po modernizacji ścieżki dydaktycznej w rezerwacie

Kulminacyjnym punktem jubileuszowych wydarzeń było uroczyste otwarcie zmodernizowanej ścieżki dydaktycznej. Stare tablice zostały zamienione nowymi, pełnymi przyjaznej dla najmłodszych, ale interesującej dla dorosłych, infografiki opracowanej przez Sylwię Jaskierską. 

Wykonanie nowych tablic było możliwe dzięki dofinansowaniu, jakie Nadleśnictwo uzyskało z Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w ramach zadania pod nazwą „Modernizacja ścieżki dydaktycznej w Rezerwacie „Bór na Czerwonem”, wraz z przygotowaniem edukacyjnej gry terenowej w ramach obchodów jubileuszu 100-lecia utworzenia rezerwatu”.

• Internetowa platforma edukacyjna - www.torfowiska.eu

Równocześnie z otwarciem ścieżki edukacyjnej, udostępniono dla odwiedzających rezerwat internetową platformę edukacyjną. Po wczytaniu znajdującego się na początku ścieżki edukacyjnej kodu QR, znajdziemy się na platformie edukacyjnej, będącej rezultatem projektu Chroń mokradła – to się opłaca!, dofinansowanego przez Unię Europejską w ramach programu Erasmus+ Edukacja dorosłych. Ambicją autorów koncepcji platformy jest upowszechnienie wiedzy o torfowiskach Podhala i Orawy, po obu stronach Polsko-Słowackiej granicy. Mamy nadzieję, że wraz z upływem czasu i aktualizacją platformy, znajdziemy tam pełnię wiedzy o naszych torfowiskach, która do tej pory pozostaje rozproszona.

 Liderem projektu jest Fundacja Przyroda i Człowiek, której partneruje Słowacki SOS/BirdLife.

• Gra terenowa

Przed otwarciem strefy edukacji odbyła się gra terenowa połączona z warsztatami dla uczniów okolicznych szkół podstawowych. Uczniowie mieli okazję porównać warunki, w jakich wzrastają rośliny, na torfowisku i poza nim. Uczniowie byli zaangażowani w badania, do pomiarów wykorzystywano pH-metr i świder Presslera. Grę terenową współfinansował Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Krakowie.

Przed otwarciem strefy edukacji odbyła się gra terenowa połączona z warsztatami dla uczniów okolicznych szkół podstawowych. W trakcie zajęć młodzi uczestnicy mieli okazję poznać tajemnice torfowisk oraz porównać warunki, w jakich rosną rośliny na torfowisku i poza nim. Podczas badań uczniowie korzystali z profesjonalnych narzędzi, takich jak pH-metr czy świder Presslera, dzięki czemu mogli przeprowadzić pomiary i wcielić się w rolę prawdziwych badaczy przyrody.
Grę terenową współfinansował Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Krakowie.

• Strefa przyrodniczej edukacji

W bezpośrednim sąsiedztwie rezerwatu na gościnnej przestrzeni przy restauracji Rancho „Lot” uruchomiono strefę edukacji, złożoną z 16 stoisk edukacyjnych przygotowanych przez Parki Narodowe (Tatrzański, Gorczański, Babiogórski, Pieniński), Regionalną Dyrekcję Ochrony Środowiska, Policję, Straż Pożarną, GOPR, Wojskowe Centrum Rekrutacji, Miejską Bibliotekę Publiczną, Fundację Przyroda i Człowiek, Fundację Adama Worwy wraz z Zakładem Aktywności Zawodowej, Fundację Jurasto, Fundację Podhalańska Szkoła Surwiwalu z Fundacją Macerat, Nadleśnictwa Krościenko i Nowy Targ. Na każdym ze stanowisk czekały na uczestników wydarzenia inne atrakcje oraz okazja do nabycia wiedzy lub umiejętności. Od szkolenia pierwszej pomocy na stoisku GOPR, przez obejrzenie pod mikroskopem pyłków roślin przechowanych w torfie przez tysiące lat. Od nauki rozpalania ognia w mokrym lesie i zasad jego używania na stoisku Surwiwalu po próbę malowania akwarelami na stoisku Stowarzyszenia Jurasto. Bezcenne dla odwiedzających strefę były także kontakty z pracownikami Parków czy leśnikami z Nadleśnictw. Każdy mógł posilić się przy stoisku Koła Gospodyń Wiejskich ze Skawy, dzięki któremu obchody nabrały smaków. Równolegle na scenie trwały prelekcje przyrodniczo-leśne, na telebimie prezentowano filmy edukacyjne dotyczące boru, torfowisk, mokradeł i borów iglastych. Całość uświetniały występy zespołów artystycznych - Kapeli Zbieranej i  Orawskiej Orkiestry Akordeonowej, . Nie zabrakło także elementów podhalańskiego folkloru w postaci występów studentów z „Młodego Podhala” oraz podopiecznych Specjalnego Ośrodka Szkolno-Wychowawczego „Milusioków”.

Jubileuszową imprezę plenerową prowadzili pracownicy biura RDLP w Krakowie: Aleksandra Radziszewska i Kacper Bierowiec - rzecznik prasowy. Nad regionalnym akcentem wydarzenia czuwał Sławomir Szostak znany jako Władysław Biały – znany i lubiany na Podhalu członek kabaretu „Śleboda”.  

28 września 2025 - Premiera książki „Magiczny Nowy Targ i Księga Historii Zakręconych”

Bór na Czerwonem jest dla Nowego Targu miejscem szczególnym nie tylko ze względu na swoją wartość przyrodniczą, ale także pobudzającym wyobraźnię swoją tajemniczością i pełną magii atmosferą. Stulecie rezerwatu stało się inspiracją dla pani Ludmiły Figiel i Krzysztofa Kokota do napisania książki będącej literacką podróżą w świat, w którym historia splata się z magią, a zwykłe zdarzenia przybierają formę niezwykłych, zakręconych historii. Część z tych historii dzieje się na Czerwonem. Premiera, która odbyła się w Miejskim Centrum Kultury, była częścią obchodów miejskich stulecia i miała charakter spotkania z autorami. Za oprawę muzyczną odpowiadał Polsko-meksykański duet CorNatura – Sylwia Basta Silvana i Samuel Francisco Flores Rodriguez, oraz wokalistka zespołu Ładne Kwiatki - Mirosława Zaziąbło-Hubiak. Wykonane przez obie (wcielające się w postaci z książki) panie, autorskie pieśni, pozostaną na długo w pamięci uczestników wydarzenia. W trakcie premiery znalazł się także czas, by symbolicznie podziękować leśniczym na co dzień opiekującym się Borem na Czerwonem, za „wsparcie i pielęgnowanie dziedzictwa przyrodniczego, które stało się inspiracją do tej publikacji”.

Poniżej link do utworu „Czarownice z Boru na Czerwonem”

https://youtu.be/BHMTjHbPsB8?si=GMzDj3qiJgQHwhhr

13 października 2025 – Konkurs Fotografii Przyrodniczej LOP „Torfowiska w obiektywie”

Także Zakopiańska Liga Ochrony Przyrody organizująca corocznie Konkurs Fotografii Przyrodniczej uznała, że w tym roku młodzi pasjonaci fotografii, swój wysiłek i już całkiem dobry warsztat powinni poświęcić Podhalańsko-Orawskim torfowiskom. Nieprzypadkowo uroczyste rozstrzygnięcie Konkursu oraz otwarcie wystawy fotografii pokonkursowej odbyło się w holu Urzędu Miasta w dniu 13 października. Jest to data, w której dokładnie sto lat temu 13 października 1925 roku, została przez Radę Miasta Nowego Targu podjęta Uchwała powołująca rezerwat obejmujący torfowisko na Czerwonem. Tym artystycznym akcentem rozpoczęło się kolejne 100 lat rezerwatu w Nowym Targu. Po otwarciu wystawy i wręczeniu zasłużonych nagród w Konkursie jego laureaci oraz opiekunowie mieli możliwość zwiedzenia rezerwatu pod opieką leśników.

Październik 2025 - Wystawa plenerowa

Nie wszystko w rezerwacie możemy zobaczyć na własne oczy. Niedostępne jest dla nas także to, co już minęło i zostało jedynie w historycznych przekazach, we wspomnieniach i zdjęciach. Zorganizowana przez Nadleśnictwo Nowy Targ wystawa plenerowa Bór kiedyś i dziś miała na celu przybliżyć nam przyrodę rezerwatu w jej najciekawszych i najcenniejszych aspektach, opowiedzieć o otoczeniu rezerwatu, w sposób przystępny pokazać historię miejsca i wyjaśnić, jakie zabiegi ochronne wykonano, by chronić to torfowisko.

Ekspozycję tworzyło 20 posterów o rozmiarach 100cm x 120cm, których autorami byli pracownicy Nadleśnictwa oraz osoby związane z realizowanym w rezerwacie projektem Karpaty łączą – ochrona Torfowisk Orawsko-Nowotarskich, reprezentujące na co dzień świat nauki z całej Polski. Ta wielowątkowa wystawa była więc efektem wysiłku wielu osób: dr hab. Anny Hrynowieckiej z Państwowego Instytutu Geologicznego, dr inż. Grzegorza Vončiny z Pienińskiego Parku, dr Macieja Kozaka, dr Tomasza Wilka z Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków; Marcelego Ślusarczyka z Fundacji Przyroda i Człowiek, Nadleśniczego Krzysztofa Przybyły, Leśniczego Michała Kucińskiego.

Każdy, kto odwiedził strefę edukacji w trakcie trwania jubileuszu, mógł obejrzeć również wystawę. Przez cały październik 2025 roku stała ona przed budynkiem Miejskiego Centrum Kultury w Nowym Targu.

Monografia rezerwatu

Pomysł zebrania w jednym miejscu całej, bardzo obszernej wiedzy na temat Boru na Czerwonem  w  formie monografii zrodził się już wiele lat temu. Setna rocznica powołania rezerwatu stała się jednak głównym argumentem, by napisać ją właśnie teraz. Tego karkołomnego wysiłku podjęła się Fundacja Przyroda i Człowiek, co zrozumiałe, bo to jej zespół przez cztery lata realizował projekt „Karpaty łączą – ochrona Torfowisk Orawsko-Nowotarskich”. Realizowane w ramach projektu zabiegi ochronne poprzedzone były trwającymi nadal badaniami naukowymi. Większość artykułów napisanych na potrzeby tej liczącej blisko 500 stron, wielodyscyplinarnej publikacji popularno-naukowej napisali naukowcy wchodzący w skład zespołu Fundacji. Mamy także swój skromny udział w tym dziele zatytułowanym „Torfowisko na Czerwonem. Badania i 100 lat ochrony”. Zachęcamy do lektury. Elektroniczną wersję tej publikacji można pobrać ze strony https://www.torfowiska.eu/pl/edukacja/torfowisko-na-czerwonem-badania-i-100-lat-ochrony.